Ciekawa jest owa wybiórczość jakości informacji. Bardzo solidna, jeśli chodzi o kwitnącą cywilizację zachodnią, w szczególności Twierdzę Europę i dość zdawkowa w przypadku innych regionów świata, szczególnie tych znacznie od Europy oddalonych. To, co się dzieje w dalekiej Azji (bo z bliską jesteśmy jeszcze jako tako zaznajomieni), w Afryce środkowej czy zaoceanicznej Ameryce Południowej nie bardzo nas dotyczy. Po pierwsze dlatego, że daleko od pachnącej, bezpiecznej cywilizacji europejskiej, a po drugie, że są to inne kultury, których nie rozumiemy. I zrozumieć nie za bardzo chcemy, bo dość mamy swoich problemów (brakuje nam tu jeszcze zmartwień na temat tego ilu Syngalesów wymordowali dziś Tamilowie i co robić z obozami zagłady w Korei Północnej). Szkoda zachodu, dzikusy wymordują się same i będzie spokój. Szansa dla Europy na nowe terytoria.

Kilka dni temu szaleniec Breivik zamordował kilkadziesiąt osób w Norwegii (tak, w tej krainie miodem i mlekiem płynącej). W Europie w XXI wieku! Niesłychane. W dodatku nie był żadnym brodatym Talibem ani latynoskim mafiozą. Był zwyczajnym, nudnym chrześcijańskim fundamentalistą, jakich tysiące są wśród nas. Albo jak chcą inni, był zakiszonym tradycjonalistą, który do kiszenia ogórków dodaje wyłącznie koper i czosnek, i ukręci łeb każdemu, kto będzie chciał je spaprać gorczycą i świeżym estragonem.

Cóż to za hipokryzja, europocentryzm wymieszany z euroszowinizmem i małostkowość nami kieruje, że w tak perfidny sposób selekcjonujemy informacje i zgrabnie nimi manipulujemy, aby spełniły nasze oczekiwania i dostarczyła pożywki, jakiej oczekujemy. Aktualnie, w Roku Afryki, ONZ ogłosiło klęskę głodu, gdzie dzienna śmiertelność wynosi ponad dwa zgony na 10 tysięcy osób. W krajach rozwijających się (czyli we wszystkich tych, które dopiero będą drugą Norwegią) rocznie umiera 2 (słownie: „dwa”) miliony noworodków w ciągu pierwszej doby życia (obrońcy dopiero-co-poczętego-życia spokojnie! Więcej informacji znajdziecie w internecie na www.google.com). Co 15 minut na świecie ktoś umiera z powodu zarażenia wścieklizną. Według UNICEF-u w Indiach z powodu biegunki umiera rocznie 380 tysięcy dzieci. Na AIDS co godzinę umiera dwieście osób. W Etiopii co roku umiera 10 tysięcy ciężarnych kobiet – ofiary nielegalnych aborcji. W Meksyku co roku ginie blisko 800 migrantów z Ameryki Południowej i Środkowej o nieuregulowanym statusie. A w Japonii, którą drugą chciał z nas zrobić prezydent Wałęsa, pod kołami pociągów ginie rocznie dwa tysiące Japończyków. Itd., itd.

I jakoś całymi dniami w mediach o tym nie trąbią. Nie zaprasza się jednego za drugim eksperta, żeby przeanalizował zależności pomiędzy rozkładem pociągów w Tokio a stopą umieralności w Osace. W somalijskim Mogadiszu nikt nie organizuje marszów milczenia w intencji milionów umarłych z głodu. Nikt pod ambasadą Indii w Sztokholmie ani w Paryżu nie kładzie wieńców i nie zapala zniczy, by uczcić śmierć setek tysięcy dzieci umierających rocznie w konwulsjach biegunki. Nie słyszałem, żeby każdego dnia w Brukselii czy w Oslo minutą ciszy ktoś czcił śmierć dziesiątków migrantów ginących na wodach Morza Śródziemnego. Ani żeby rozprawiali godzinami o rodzinach osób umierającymi setkami na AIDS… Nikt nie robi wywiadów z ojcami dziesiątków bezdomnych co roku zamarzających na warszawskich ulicach. Nikt nie pisze kolorowych artykułów o matkach tysięcy porywanych na całym świecie dziewczyn zmuszanych do prostytucji i pozostawionych samym sobie. Nie. W cywilizowanej Europie za to drukuje się koszulki i naklejki z napisem: „Wyluzuj, nie bądź taki Breivik!”

Sklepy „męskie” to np. z narzędziami, częściami samochodowymi, czy różnymi maszynami. Nie jest jednak powiedziane, że narzędzia lub maszyny mogą kupować, i kupują, tylko panowie. Wielokrotnie, sklepy takie odwiedzają panie. I mimo że nie jest to żadną zasadą, to sklepy, w których sprzedają panowie wydają nam się przeważnie, jeśli nie wyłącznie dla mężczyzn, zaś sklepy ze sprzedającymi paniami nie są już wyłącznie dla kobiet, ale dla wszystkich, dla kobiet i mężczyzn.

Trochę podobnie jest z budowami, kojarzonymi głównie z panami pracującymi fizycznie na rusztowaniach lub obsługujących ciężkie budowlane maszyny. A przecież niejednokrotnie kobieta jest kierowniczką budowy, architektką, konserwatorką zabytków lub archeolożką pracującą na terenie budowy, na której znajdują się jakieś zabytki.

Przyjęło się, że po zakupy związane z utrzymaniem domu i domowników chodzą kobiety, a po zakupy potrzebne do samochodu, pralki lub roweru idzie mężczyzna. Dlaczego tak jest? Ano dlatego, że cała kultura, w której żyjemy, zorientowana jest na mężczyzn i to pod ich potrzeby i wymagania jest projektowana. Dzieje się tak również z innymi dziedzinami życia jak nauka, edukacja, prawo czy medycyna.

Mężczyźni w społeczeństwie postrzegani są jako istoty stworzone do wyższych celów, do wykonywania lepszych i bardziej wartościowych zadań niż kobiety. Kobiety za to, urodziły się by służyć mężczyźnie na drodze jego samodoskonalenia. Niektórzy i niektóre uważają, że model takiego społeczeństwa, z wyraźnie określonymi rolami społecznymi, czyli konkretnymi zadaniami odgórnie przypisanymi oddzielnie kobiecie i mężczyźnie, powstał, gdyż mężczyźni nie mogli znieść przenikliwej mądrości, niecodziennej zaradności i wyjątkowego wdzięku kobiety.

Owymi rolami społecznymi, w które kobiety zostały wepchnięte, stały się takie czynności jak zajmowanie się domem, czy opieka nad dziećmi i starszymi. W celu pomniejszenia znaczenia kobiety, sprowadzono ją do roli służącej, niewolnicy na usługach pana, któremu musiał prać, gotować i wychowywać dzieci. W tym czasie pan miał prawo do rozrywek i samorealizacji. Przez wiele wieków, panie miały zakaz wykonywania pewnych zawodów jak: prawniczka, inżynierka, mechaniczka, czy psycholożka.

Dopiero około stu lat temu zaczęło się to zmieniać, kiedy to kobiety powiedziały dość! nierównemu traktowaniu ze względu na swoją płeć. Tak rodził się feminizm i świadomość kobiet. Kobiety uwierzyły, że mogą stanowić same o sobie, i że nie potrzebują do tego mężczyzn. Był to przełom w pojmowaniu roli kobiety w społeczeństwie i jej relacji z mężczyzną.

Jednym z przejawów wyzwolenia kobiet z uwięzi patriarchalnej czyli męskiej kultury jest używanie żeńskich końcówek zawodów czy zwracanie uwagi na płciowe rozróżnienia w tekstach, komunikatach i instrukcjach. Jest to oczywiście jeden z wielu przejawów emancypacji, czyli wyzwolenia kobiet. Innymi jej przykładami są: uzyskanie różnego rodzaju praw obywatelskich przysługujących do tej pory wyłącznie mężczyznom, jak prawo do głosowania, czy udział we władzy, jak również wyrównanie zarobków i prawo do wykonywania zawodów wcześniej zastrzeżonych tylko dla mężczyzn, jak :antropolog, fizyk czy biolog. I mimo że feminizm dziś ma się dobrze, to jeszcze wiele pracy zostało do wykonania na rzecz jego umocnienia i propagowania.

Akcja filmu rozgrywa się w Buenos Aires. Grupa młodych przyjaciół, bez perspektyw i środków do życia, utrzymuje się z drobnych kradzieży i rozbojów. Partnerka głównego bohatera zachodzi w ciążę i chce skończyć z życiem „na krawędzi”. Oczekuje tego również od swojego partnera stawiając mu ultimatum: albo on znajdzie pracę, albo będą musieli się rozstać. On ją okłamuje, że znalazł pracę, planując w tym czasie napad na restaurację, który okazuje się fatalny w skutkach.

Miasto jest pułapką, twierdzą bez ucieczki, która narzuca pewne zachowania i wywołuje określone reakcje. Jest tworem, gdzie przerażenie miesza się z fascynacją, jest niebezpieczną podnietą, miejską grą życia i śmierci. Bohaterzy filmu balansują na krawędzi. Przekonani o braku lepszych perspektyw, próbują ujarzmić miasto na swój sposób. Kradzieże, pomimo swojego niebezpieczeństwa, są łatwym zarobkiem. Życie na marginesie społeczeństwa, po ciemnej stronie miasta, pomimo licznych nieudogodnień, niesie ze sobą pewne przywileje. Przekonanie o swego rodzaju elitarności, poczucie nieskrępowania i wolności, iluzję kontroli i panowania nad innymi. Atrybuty, które paradoksalnie przynależą do świata dużych pieniędzy i władzy. W dodatku na ich korzyść działa noc. Noc jako oręż miasta, która „jest iluzją niezależności zachęcającej do grania z nieposkromionym czasem, w którym czują się poza kontrolą” jak pisał Mario Margulis w swoim studium nt. nocnego życia w Buenos Aires – „La cultura de la noche”.

Miasto jako maska, którą przywdziewają bohaterzy filmu. Płaszczyk, pod pozorem którego w cyniczny sposób legitymizuje się swoje prawo do życia i przeżycia. Czy jednak panowie Caetano i Stagnaro mówią nam coś świeżego, odkrywczego, czego byśmy dotąd nie dowiedzieli i nie dowiedziały się z chociażby takich filmów jak „Sao Paulo” Luisa Persona czy „Buenos Aires” Davida Kohona? A może wcale nie chodzi o nowe treści tylko o formę? Porzucenie moralizatorskich komentarzy też się wydaję zabiegiem formalnym, nie merytorycznym. Moralizatorstwo nie wypowiedziane wprost, możemy znaleźć w obrazie, kadrach, zdjęciach. „Pizza, Birra, Faso” jawi się jako film tendencyjny w treści. Powielający stereotypy interpretowania społecznych zachowań i skłonności, poruszania się w obrębie obyczajowych norm oraz zależności klasowo-płciowych.

Obrazem silnie reprodukującym płciową kliszę kobiety przypisanej „tradycyjnym” rolom społecznym, jest w filmie postać dziewczyny, partnerki głównego bohatera. Zawsze na uboczu, z dala od „brudnej roboty” chłopaków. Jej rola ogranicza się do asystowania, ewentualnie utrudniania „męskich” zadań swoimi „durnymi babskimi sprawami”. W dodatku scenarzysta, aby „domknąć” ją w i tak już ciasnej roli, zafundował jej ciążę. Dalej idzie według przewidywalnego schematu: ona – postanawia kroczyć drogą prawa i obyczajowej normy w trosce o los dziecka, on – przeżywa duchową rozterkę pomiędzy losem buntownika a odpowiedzialnego ojca, w domyśle głowy rodziny (sic!). Oboje realizują boleśnie zachowawczy scenariusz w jaskrawy sposób kopiując matryce najprostszych relacji damsko-męskich, jakie możemy rozpoznać w społeczeństwach wiedzy i komunikacji. W dodatku, gdy dziewczyna dowiaduje się o swojej ciąży, opuszcza przyjaciół i przeprowadza się do matki i ojca. Daje to obraz słabej, bezbronnej kobiety, stale wymagającej czyjejś opieki, jeśli nie mężczyzny to rodziców. Jej ojciec o c z y w i ś c i e nie akceptuje zbuntowanego chłopaka. Ona się na to godzi, potwierdzając decyzyjność ojca w kwestii jej życia. O matce nie ma ani słowa. Jej zdanie jest nieważne, bo jest kobietą i jej zadaniem nie jest myślenie, czy wygłaszanie własnego zdania, ale obsługiwanie rodziny.

Autorzy filmu świetnie wpisali się w nurt kina latynoamerykańskiego, gdzie kobieta, najlepiej pochodząca z marginesu, jest zazwyczaj symboliczną reprezentacją cech narodowych, obiektem miłosnych (męskich!) westchnień lub źródłem seksualnych doznań. Caetano i Stagnaro realizują ten schemat pokrętnie, antyintuicyjnie, ale świadomie i przewidywalnie. Bohaterka, w sensie narodowym, jest krzywo-lustrzanym odbiciem argentyńskiej (miejskiej?) kobiety. Podobnie o alegorycznej roli afro-kubańskiej kobiety w wyspiarskim społeczeństwie Kuby pisała Alison Fraunhar w eseju „Mulata Cubana: The Problematics of National Allegory”. Z kolei Stephanie Dennison i Lisa Shaw w swojej książce „Latin American cinema: essays of modernity, gender and national identity” trafnie definiują kobiety kina latynoamerykańskiego jako głównie obiekty seksualnego pożądania. W ten wzór wpisuje się bohaterka „Pizza, Birra, Faso”, przekornie i arogancko, ale jednak.

Miasto i gender, dwie przeplatające się funkcje w wykresie wzajemnych uwarunkowań, historycznych i współczesnych Argentyny. Buenos Aires, czy to „robotnicze” Fernando Solanasa w „Sur”, czy to „samotne” Alejandro Agrestiego w „Buenos Aires viceversa”, czy wreszcie „zbuntowane” u Caetano i Stagnaro, łączy wątek brutalnej rzeczywistości sankcjonowanej przez argentyńskich (post)dyktatorów. „Pizza, Birra, Faso” składa miasto z tych wszystkich kawałków, pokazując w sposób dynamiczny, niczym w teledysku, „odgrzewane” Buenos Aires po Solanesie, Personie czy Agrestim, wprost cytując degeneracje zjawiska miasta z „Los olvidados” Luisa Bunuela. I o ile trafnie zacytowano męskich klasyków, zabrakło, wcale nie wymagającego wiele poświęcenia, sięgnięcia do emancypacyjnych kobiecych dzieł takich artystek latynoamerykańskich jak María Novaro’s Danzón, Solveig Hoogesteijn czy María Luisa Bemberg, u których kobieta jest manifestacją seksualnego wyzwolenia z patriarchalnej opresji. Podobnie filmy „Belle de jour” Bunuela jak i „I, The Worst of All” Bemberg pokazują kobiety silne, niezależne, które nie godzą się być jedynie biernym obiektem pożądania.

W równaniu „miasto plus gender” wynikiem nie powinna być wiadoma w dodatniej nieskończoności, ale krytyczny „iks” podważający to, co znane i dominujące. W innym przypadku, po co robić takie filmy jak „Pizza, Birra, Faso”? Po co kopiować utwardzacze nierówności i dyskryminacji? Tym to smutniejsze, że omawiany film stał się kamieniem milowym argentyńskiej kinematografii. Ale trudno spodziewać się innego wyniku, gdy ostateczny głos w latynoamerykańskim przemyśle filmowym należy do mężczyzn.

Tekst ukazał się na portalu Feminoteka.pl

Policja zawzięcie i bezwzględnie ściga ludzi, którzy próbują dorobić parę groszy na utrzymanie rodzin. Młot władzy jest szczególnie okrutny dla imigrantów, którzy są w potrzasku przepisów. Nie mogą podjąć pracy, gdyż nie mają uregulowanego pobytu, a jak już uda im się zarejestrować w urzędzie pracy, nikt ich nie chce zatrudnić bo nie są biali, nie są synami i córkami narodu polskiego a w dodatku pewnie narkomani. Należałoby im się raczej ostre szorowanie i kwarantanna, taka sama jaka obowiązuje zwierzęta tropikalne.

Powstaje pytanie, czy policja ścigając sprzedawców podrobionych towarów faktycznie broni „interesu państwa”? Władza krzyczy, że interes państwa jest bezczelnie ograbiany bo handlarze nie płacą podatków. Policja stojąc na straży interesów prywatnych korporacji pilnuje, żeby sprzedawca odprowadził należny haracz państwu w postaci podatku. Tym samym korporacje i państwo mają się świetnie a sprzedawcy żyją w ciągłym strachu policyjnej obławy i szantażu deportacji. Tym czasem baronowie  firm, których podrabiane produkty sprzedaje się na ulicach, nabierają wody w usta, bo nie chcą być kojarzeni z uliczną bandyterką, której kołem zamachowym jest policja. Zastanawiające, że władza z równą zajadłością nie ściga bosów międzynarodowych korporacji za nadużycia finansowe i nagminne łamanie podstawowych praw pracowniczych.  Nie słyszałem aby policja goniła po ulicy i skuwała w kajdanki bosów firm Alpine Bau Deutschland AG,  Hydrobudowa Polska SA czy PBG S.A., głównych wykonawców budowlanych na Stadionie Narodowym, za to, że przy budowie Stadionu Narodowego zatrudniają „na czarno” Uzbeków i Ukraińców za złotówkę za godzinę.  Póki przestępstwo dzieje się w interesie władzy wszystko ma pokrycie w odpowiednich kwitach i fakturach, ale jeśli wykracza poza zaklęty krąg korporacyjno-partyjnych decydentów, staje się zbrodnią.

Państwowa logika represji nie wykracza poza prosty, acz sugestywny mechanizm iście z mafijnych fabuł: jesteś z nami, albo przeciwko nam. Władza w rękach elity równo skrojonej na potrzeby rynkowe, to narzędzie napychania sobie kieszeni banknotami o wysokich nominałach bez oglądania się na straty. Liczą się dochody. Życie człowieka, szczególnie gdy jest niemal w całości ubezwłasnowolniony przez system państwowej kontroli jak to się dzieje w przypadku imigrantów, znaczy niewiele w obliczu bajecznych zysków jakie władza czerpie z oficjalnych i nieoficjalnych podatków. Z rozmów ze świadkami wynika, że policja na stadionie niejednokrotnie pobiera „podatek” niejako w drugim obiegu. Znów sięgając do terminologii mafijnej – „ściąga haracz”. Innymi słowy, policja kontroluje rynek podrobionych Adidasów i gaci z napisem Nike. Sprzedawca uliczny nie ma dużego pola manewru. Jeśli chce mieć spokój, musi odpalić działkę „tajniakowi”. Jeśli nie chce współpracować, płaci mandat albo jego towar jest konfiskowany a sam trafia do aresztu. Sprzedawcy – imigranci nie mają takiego rażenia jak szefowie firm Nike i Adidas, którzy niewielkim wysiłkiem są w stanie przekupić „państwowych bandytów”. Nie wspominając o  Narodowym Centrum Sportu nadzorującym budowę Stadionu Narodowego, podległego Ministrowi Sportu i Turystyki, gdzie ręka rękę myje i nadużycia w zatrudnieniu imigrantów są skrzętnie tuszowane.

Bojówki policyjno-graniczne robią czystkę w „interesie państwa” a tym samym władza wychodzi z twarzą. Represje w stosunku do imigrantów mają się świetnie, uświęcone narodowym kazaniem i rasistowską retoryką skrupulatnie skrojoną na potrzeby neoliberalnej nowomowy w obronie „polskich kobiet i polskich miejsc pracy”.

Tekst ukazał się na stronie Solidarnizmaksem.bzzz.net

W domu oczekiwano ode mnie, że zrealizuję model mężczyzny-opiekuna ogniska domowego na wzór Zeusa, bynajmniej nie Hestii. W szkole, jeśli pamiętano o jakichś bogach i herosach, to zazwyczaj byli to mężczyźni. Uprzejmi, szarmanccy mężczyźni, którzy w chwilach słabości kobiety potrafili być wobec niej okrutni jak huragan lub łagodni jak poranna bryza. A jako że słabość była niemal drugim imieniem kobiet, owi herosi na przemian byli okrutni i łagodni. Czy ta kategoryczna dychotomia ugruntowała ich przewagę nad kobietami? Ta sroga dłoń potrafiąca czule głaskać i bezwzględnie zabijać? Nie wiem.

Obserwując jako dzieciak relacje między moimi rodzicami odnosiłem wrażenie, że słowna agresja ojca, jego psychiczna przemoc konstytuowały mu pozycję w hierarchii naszej rodziny. Nie miałem śmiałości, a przede wszystkim odwagi, sprzeciwić się ojcowskiej wyroczni. Była jak pikujący ptak, którego jedynym celem jest unicestwić ofiarę. I tak jak nigdy nie wiedziałem co siedzi w głowie pikującego ptaka, tak nigdy się nie dowiedziałem co wrzało w głowie ojca, gdy ryczał na swoje nieudane potomstwo i głupawą żonę.

Autorytaryzm i dominacja ojca były niemal tak namacalne jak ciasto pod jabłecznik. Można było je kroić nożem, ale nikt się nie odważył. Z siostrą chodziliśmy jak w zegarku, aż miło było patrzeć. Kto nas nie odwiedzał, nie mógł się nadziwić jakie to grzeczne i usłużne. Nie gorzej było z żoną, naszą matką. Zasuwała jak dobrze naoliwiona maszynka. W równych odstępach czasu prała, gotowała, zmywała podłogę, odkurzała, by wreszcie przynieść ulgę samcowi po obfitych łowach. Nie sprzeciwiała się, bo niewiele miała do gadania. Taka była kolej rzeczy, takie umiłowane życie, taki zasrany los.

Nie pamiętam ile razy namawiałem matkę, już w moim dorosłym życiu, żeby go zostawiła, żeby poszła inną drogą. Jest świetną babką, błyskotliwą, atrakcyjną, czego tu jeszcze szuka? Nie chciała go zostawić. Miała poczucie, że bez niego jest nikim, że w jakiś niejasny sposób nadaje sens jej istnieniu, że dzięki niemu jest matką i małżonką. Tak, jakby jego obecność dodawała jej kobiecości. Doskonale potrafił wykorzystać to jej oddanie i przywiązanie. Biegała po domu jak po poligonie. Na gwizdek wkładała ciasto do piekarnika i na gwizdek szorowała kibel. Nigdy nie można było powiedzieć słowa krytyki na Pana domu, zawsze na paluszkach, by nie wytrącić ze snu niedźwiadka. Źle potraktowany, potrafił bezlitośnie się odgryźć. Tylko on miał patent na rację i dominację.

Niewiele pamiętam z dzieciństwa. Jednym z silniejszych wspomnień była fasada, jaką ojciec z matką skrupulatnie budowali przez lata. Ich dewiza: grunt, żeby z zewnątrz wszystko wyglądało dobrze. To co wrzało wewnątrz, to była nasza prywatna sprawa. Nasz ołtarzyk żądny łez i potu. Po latach praktyki, spektakl osiągnął doskonałą formę. Było jak w przewrotnym teatrze: to co na scenie, właściwy show, było odwrotnością prób.

Mając zaledwie kilkanaście lat stawałem w obronie mojej matki, siostry i swojej. Stawałem albo tak przynajmniej mi się wydawało. Dopiero po latach dotarło do mnie, że nie umiem uwolnić się z poczucia ohydnej winy, że nie potrafiłem spełnić mojego męskiego obowiązku dostawcy ochrony i poczucia bezpieczeństwa. I tłukę się w ryj, i tłumaczę sobie, że miałem zaledwie kilkanaście lat albo nawet i nie to. Ale coś mnie w środku zasysa, coś pochłania, jakby uwiesiło się na mnie i nie chciało zleźć, uparte poczucie klęski, męskiej klęski. Jak, do cholery, mając dziesięć pieprzonych lat miałem ochronić najbliższych przed tyranią ojcowskiego patriarchatu, no jak?

I łażę teraz jak sierota z tą winą dyndającą u szyi, ale wtedy miałem poczucie bohaterstwa, mimo że cholernie się bałem. Strach mnie dławił i wydzierał resztki dzieciństwa. Nic na to nie mogłem poradzić. Widziałem jak to zakrzyczane, skulone dzieciństwo wycieka ze mnie, niczym strużka mleka z rozdartego kartonika. Byłem bezradny, nie mogłem tego zatamować. Nieraz chciało mi się płakać, ale co z tego, przecież chłopaki nie płaczą, tylko leją do nieprzytomności swoją matkę, kochankę, konkubinę. A moja matka jakby stała na straży tej odrażającej tyranii. Nie zdobyła się na kiwnięcie palcem, może w obawie, że ostrze sprawiedliwego patriarchatu jej go urżnie. Nie wiem. Nie miałem jeszcze odwagi zapytać.

Tekst ukazał się na portalu Feminoteka.pl

Znaczenie aktu uchwalenia i posiadania przez państwo konstytucji zdawały się być przerywnikami pomiędzy mszami ku pamięci i podkreślaniem doniosłej roli instytucji kościoła w życiu publicznym. Zasadność i rola konstytucji były szeroko komentowane przez kościelnych dygnitarzy. Na zmianę cytowani byli arcybiskup z księdzem, mało kto pofatygował się zapytać o zdanie ludzi kultury i sztuki, socjologów, ekologów i działaczy społecznych, czym dla nich jest to święto i jakie ma dziś znaczenie w „globalnej wiosce” i wspólnej Europie. Nie, po co? Po co kusić diabła? Pytanie o sens państwowości, o znaczenie bycia Polką i Polakiem, o tożsamość narodową może okazać się niebezpieczne. Odpowiedź może arogancko ukruszyć gliniane status quo mozolnie lepione z żebra Adama. Scenariusz taki szczególnie jest prawdopodobny, jeśli pytanie skierujemy do obywateli i obywatelek Polski wyemancypowanych od dogmatu katolickiego czy kościelnego w ogóle. Bezpiecznie jest debatować ze szczekającymi po naszej myśli i z masami urobionymi na nasz przepis, gdzie mamy pewność, że będą skakać w rytm kościelnego kija.

Niewygodne jest słuchanie głosów środowisk LGBTQ czy pro choice, uchodźców, anarchistów, zwykłych ludzi pracy niekoniecznie spod sztandaru Wszech Polski. Bat katolicko-narodowy wytresował i wciąż tresuje rzesze, które wiernie trzymają się wodzowskiej ręki Polski prawej i sprawiedliwej. Na czym polega owa niewygoda głosów bezdogmatycznego ludu? Mogłoby się okazać, że niekoniecznie najwyższą wartością jest tomistyczny „Bóg”, ale kartezjański „Człowiek”. I nie Dziesięć Przykazań jest wytyczną, ale powszechna Deklaracja Praw Człowieka, która w Polsce chrześcijańsko-narodowej zajmuje zasłużone trzydzieste miejsce zaraz za encyklikami, katechizmami i raportami z konwentów partii. Dalej, mogłoby „wyjść”, że kompromis, współpraca i solidarność liczą się bardziej niż „Honor”, który w obywatelskiej oraz prawej i sprawiedliwej polskiej rzeczywistości powiewa zatknięty na czubku Pałacu Kultury. I wreszcie „Ojczyzna”, która zostanie bezczelnie zdefiniowana jako świat, ziemia wszystkich ludzi. Polska, nie jako zamknięta enklawa szlachetnie urodzonych na jej ziemiach, dzielnie strzegących jej granic przed motłochem, ale jako kraina przyjazna obcemu i otwarta na to, co inne. U nas jednak bliższa sercu jest myśl, którą zdążył już wytknąć Michał Bakunin pisząc o patriotyzmie, że zbrodnia w imię patriotyzmu jawi się jako czyn chwalebny, bo poparty transcendentną moralnością i wyższością interesów państwa.

Ojczyzna, retoryczna szmata, którą od czasów Piasta wycierano sobie gębę również i dziś nie traci na wartości jako serweta po dobrze skonsumowanym politycznym posiłku. Co więcej, postawiona w szeregu z „Bogiem” i „Honorem” ze świeckiego kotleta, staje się hostią dostępną jedynie dla wybranych, zgromadzonych we wspólnotę religijną. Reszta won, albo się podporządkujecie ornatowi i stule. Trzeciego maja w telewizorze mogliśmy zobaczyć jak pielęgnowany od średniowiecza młot na czarownice ciągle wisi nieugięty nad pobożnymi głowami, gotowy roztrzaskać w proch bezbożników i ladacznice. Ale ów młot, parafrazując Guy’a Debord’a, jest niczym innym, jak atrybutem zniewolenia stanowiącego istotę każdego systemu ideologicznego, a tym samym spektaklu zwanego religią katolicką. Ta zaś, w połączeniu z narodowym przywiązaniem i ideą Wielkiej Polski od morza do morza, sprawia że Polska katolicko-narodowa ma ambicje stać się krainą czystej słowiańskiej krwi z patriarchą kościoła jako głową państwa i zwierzchnikiem sił zbrojnych. W takiej sytuacji kościół katolicki, podążając za ogólną dekadencją chrześcijaństwa, przestał być religią Chrystusa, by przeistoczyć się w religię państwową. W ten sposób, jak chce Piotr Kropotkin, dwa fundamentalne dyktaty chrześcijaństwa „równość” i „odpuszczenie win”, zostały odrzucone.

Trzeciego maja po raz kolejny najważniejsze w mediach okazały się wszelkiej maści msze święte w tej czy innej intencji i po raz kolejny można się było przekonać, że kolejność słów w haśle „Bóg, Honor, Ojczyzna” to nie przypadek ani porządek alfabetyczny. W ten oto bezbolesny sposób, święto państwowe stało się świętem katolickim, gdzie bez kościelnego błogosławieństwa państwowość Polski stoi pod znakiem zapytania. W kraju, w którym bulla papieska znaczy więcej niż uchwała sejmowa, a tekst kazania jest więcej wart niż ustawa, trudno się dziwić, że nawet to na wskroś państwowe święto, jakim jest trzeci maja nie jest wolne od kościelnej demagogii i katolickiej indoktrynacji. Trawestując słowa Michael’a Foucault’a, władzę państwową zastąpiła dziś władza klerykalna.

Patriotyzm napompowano do granic możliwości. Balon miłości do ojczyzny przysłonił wszystkich, którzy i które niekoniecznie utożsamiają się z retoryką patriotyczną, szczelnie odgradzając ich od żonglerów Bogiem, Honorem i Ojczyzną. Narracja narodowo-chrześcijańska w służbie Bogu jest trudna do podważenia, szczególnie że żeruje na bogobojnej gawiedzi, mając absolut za patrona. Piewcy Polski Katolickiej z trudem zdobywają się na debatę o dzisiejszym znaczeniu patriotyzmu w kraju o otwartych granicach, podporządkowanego wyższej, europejskiej instancji. Jeśli do dyskusji już dochodzi, to klepana jest mantra o suwerenności, chrześcijańskiej tradycji i polskości. Słowa wytrychy działające nie jako merytoryczne argumenty, ale jako krzyż pokuty dla ewentualnych śmiałków gotowych je podważyć. Krytyka polskości gorliwie zabudowywana jest patriotyczną kostką, tą samą, którą wybrukowano Wawel i Plac Piłsudskiego.

W tak nakreślonej rzeczywistości nie ma większego znaczenia debata nad rolą państwa polskiego w zglobalizowanym świecie, kosmopolitycznym i internacjonalnym. To, czym lubią się przerzucać politycy i zależni od nich filozofowie i teoretycy, okazuje się być gnojem martyrologii, mitologizacji i wiecznie żywej zbrojnej walki niepodległościowej. Na straży pamięci stoi kościół i nie zamierza wypuścić tego steru z rąk. Tym samym Polska jawi się jako samotny okręt katolicko-narodowy, który wypływa z konserwatywnym orężem na rozpustne i bezbożne wody europejskie i światowe w obronie tradycji, świętej rodziny i mielonki konserwowej.

Tekst w skróconej wersji ukazał się w 84 numerze kwartalnika „Bez Dogmatu”, w całości na portalu Feminoteka.pl

W całej tej biblijnej historii stworzenia Paradowski zwraca uwagę na coś, według niego, znacznie ważniejszego. Coś, co jest jednak następstwem owych antropologicznych szczegółów przywołanych w poprzednich akapitach. Chodzi mianowicie o fakt zakwestionowania „arbitralnej władzy”, wypowiedzenie posłuszeństwa boskim prawom, sprzeciw wobec woluntarystycznej zwierzchności Boga. Paradowski wspomniane „nieposłuszeństwo” umieszcza w cudzysłowie, jako że owo niepodporządkowanie się jest samowolą wyłącznie z perspektywy istniejącej władzy absolutnej, strzegącej niepodzielnego prawa rozstrzygania tego co dobre i złe. I dalej, skoro to pierwotne kobiece nieposłuszeństwo spełniło swoistą rolę nośnika pomiędzy stanem hominida a człowiekiem myślącym, uprawnia nas do znalezienia jego pozytywnego odpowiednika. Słowem w pełni adekwatnym, jakie proponuje Paradowski, jest „wolność”. A zatem to kobieta kładzie zaczyn pod wyzwolenie z pnączy odgórnej, niekwestionowanej władzy. Jej wewnętrzny dialog staje się prapoczątkiem cywilizacji i kultury ludzkiej zbudowanych na odwiecznej dychotomii posłuszeństwa i wolności.

Kobieta swoim odważnym gestem pomaga mężczyźnie stać się człowiekiem. Paradowski sugeruje, że mężczyzna najwyraźniej nie mógł zdobyć się na inicjatywę, chociaż w obliczu obu racji, władzy i kobiety, wybiera tą drugą. A zatem nieporadny mężczyzna okazuje pierwiastek samodzielności w myśleniu. Winą za naruszenie Drzewa Poznania Dobra i Zła obarcza niewiastę, stając się tym samym pierwszym donosicielem. Na pytanie Boga: „Czy może zjadłeś z drzewa, z którego ci zakazałem jeść?”. Mężczyzna odpowiedział: „Niewiasta, którą postawiłeś przy mnie, dała mi owoc z tego drzewa i zjadłem” (Księga Rodzaju; 3, 11-12). Mężczyzna, prawdopodobnie nieświadomy przełomowego dla ludzkości aktu kobiety, obarczył niewiastę odpowiedzialnością za brzemię śmierci i bólu, jakie łaskawy Bóg nałożył na rodzaj ludzki. Co więcej, Pan Stwórca, tyran i autokrata, ukarał kobietę, skazując ją na podległość wobec mężczyzny. Manifestacją owej kary mają być słowa wersu szesnastego rozdziału trzeciego Księgi Rodzaju: „…ku twemu mężowi będziesz kierowała swe pragnienia, on zaś będzie panował nad tobą”. Jednocześnie Paradowski zauważa, że wers ten mówi coś więcej, a mianowicie określa nie mniej przebiegłą karę dla mężczyzny, który za miłość i oddanie kobiety, zostaje zobowiązany odpłacać dominacją…

Lecz dla Boga, swój pochopny i bezmyślny akt ukarania człowieczeństwa (w istocie cwaniactwa mężczyzny i heroiczności kobiety), stał się przyczyną do uznania antropogenezy i zawarcia z człowiekiem przymierza jak z równym sobie, prawodawczym podmiotem. Inna sprawa, że w dziejach Biblii, człowiekiem godnym boskiego przymierza jest zawsze mężczyzna…

Tekst ukazał się na portalu Feminoteka.pl

Warto pamiętać, że ani władza, ani media, ani kościół czy inna wspólnota biznesowo-polityczna nie ma patentu na wyrażanie uczuć i emocji, tym samym na przeżywanie żałoby narodowej. Narzucanie pewnego sposobu przeżywania czy reagowania na określone wydarzenia publiczne jest poważnym nadużyciem i zasługuje na zdecydowany sprzeciw.

Narastające poczucie osaczenia i zaszczucia przymusem żałoby jakie towarzyszy nam od kilku dni, pozbawia ludzi racjonalnej oceny swoich uczuć i emocji. Dochodzi do sytuacji, że czujemy się zobligowani do pewnego typu zachowania, nierzadko wbrew nas samych, by uniknąć linczu społecznego. Linczu, dokonanego przez tak samo jak my zastraszonych. Medialna i polityczna narracja dotycząca żałoby nie zostawia najwęższego marginesu dla tych, którzy i które mogą czuć inaczej, niekoniecznie zgodnie z arbitralnie narzuconym tonem żałoby. Retoryka bezwzględnej powagi i nieznoszącego sprzeciwu smutku powoduje, że strach się odezwać głosem innym niż nakazuje oficjalny dyskurs. Tak dzieje się teraz, przy okazji katastrofy w Smoleńsku, tak było w przypadku śmierci papieża Polaka i ma to miejsce przy każdej rocznicy Powstania Warszawskiego. Głos krytyki w takich momentach czy zwyczajnie odmienne zdanie od obowiązującej retoryki spotyka się z oburzeniem mas gotowych wymierzyć usprawiedliwiony samosąd na autorze lub autorce poglądów rozbieżnych z dyktatem ludu. Kreowanie takiej społecznie patologicznej sytuacji ma zawsze wymiar polityczny obejmujący ukręcenie elektoratu. Odgórne narzucanie przez władzę określonych zachowań wspólnotowych i wprowadzanie „miękkiego” terroru obyczajowego ma na celu kontrolę społeczną potrzebną do osiągnięcia konkretnych celów politycznych. Łatwość z jaką dajemy sobą manipulować w takich i innych sytuacjach jest wodą na młyn elit polityczno-kościelnych żerujących na zastraszonych masach.

Pośrednim efektem tej obyczajowej nagonki jest brak tolerancji dla tego co inne. Jesteśmy przekonani, że wręcz w dobrym tonie jest nie tolerować czy wręcz potępiać zachowania i opinie odstające od obowiązującego nurtu myśli i słów. Tak nas przekonują w szkole, w kościele, gazety i billboardy na ulicy. Jesteśmy zaszczekani przez radio i telewizję. Ważniejsze jest to co mówią inni, niż nasz głos wewnętrzny. Być może czujemy coś innego, ale nie wypada o tym mówić by uniknąć potępienia. Łatwo też wpaść w pułapkę ofiary. Ofiary mediów, polityków i ekspertów. To my powinniśmy odpowiedzieć sobie na pytanie, nie zważając na zewnętrzny jazgot i szum informacyjny, co czujemy i co jest dla nas tak na prawdę ważne w obliczu tej czy innej tragedii narodowej. Odrażające jest traktowanie kogoś o odmiennym zdaniu jako wroga. Każdy i każda ma niezbywalne prawo do swojej opinii i do wyrażania jej. Nie ma takiej siły, która zabroni mi myśleć w taki czy inny sposób. Mogę się z kimś nie zgadzać, ale gwarancja prawa do wyrażania odmiennego stanowiska leży również w moim interesie.

I na koniec. To, co dla jednego czy jednej jest świętością, dla innego czy innej świętością być nie musi. Nie ma jednego obrazu świętości. Osoby, które zginęły w katastrofie lotniczej pod Smoleńskiej byli i były ludźmi. Nie superbohaterami i superbohaterkami, nie półbogami i półboginiami, tylko ludźmi. Marzy mi się żyć w kraju, gdzie mitologizacja osób, zjawisk i wydarzeń nie oślepia żyjących, ale jest punktem wyjścia do rozmowy o kształcie społeczeństwa, narodu, symboli. W kraju, w którym napis „Płakałem po papieżu” jest tak samo zrozumiały jak „Nie płakałem po Kaczyńskim”.

Tekst ukazał się na portalu Lewica.pl

Dostęp do pitnej wody jest warunkiem przetrwania. Dlatego,  jak pisał brazylijski filozof i pisarz Leonardo Boff , „kto kontroluje wodę, kontroluje życie, a kto kontroluje życie, ten ma władzę”. Woda, podobnie jak ropa, staje się towarem, który w dalszej perspektywie może przynieść zawrotne zyski. Ten, kto będzie kontrolował źródła wody stanie się magnatem, szarą eminencją rządów podległych wodnemu potentatowi. Dlatego w interesie państw borykających się z niedoborem wody jest utrzymać publiczną kontrolę nad jej narodowymi zasobami. Nie oznacza to jednak wykluczenia prywatnego kapitału w pewnych aspektach pozyskiwania i dystrybucji wody.

Jak do tej pory, problemem nie jest ilość wody  zużywanej na jednego mieszkańca w Europie i w Afryce[1], ale kwestia ułomnej dystrybucji czy wręcz jej brak. Sprawozdanie Programu Narodów Zjednoczonych ds. Rozwoju (UNDP) z 2006 roku informuje o rażącej niesprawiedliwości dostępu do wody pitnej jaka dotyka najbardziej potrzebujących co jest wynikiem braku dobrego systemu dystrybucji wody[2].  Prowadzi to do sytuacji, w której miliony osób zmuszone są do korzystania z nieoficjalnych źródeł zaopatrzenia. Ceny wówczas są pięcio- do dziesięciokrotnie wyższe z racji pośredników słono opłacanych za dostarczenie wody.

Aby uniknąć takich sytuacji, różni politycy krajów wysokorozwiniętych zabiegają o równy i powszechny dostęp do wody pitnej i sieci kanalizacyjnych w krajach rozwijających się. Przemawia za nimi troska o lud Globalnego Południa. Towarzyszy im również świadomość, że przyszłość Południa jest ściśle związana z przyszłością Północy i na odwrót. Lecz nie wystarcza tu jedynie prosta logika, że nie ma Europy bez Afryki ani Afryki bez Europy. Dla Europy jest to olbrzymi rynek zbytu tanich eksportowych produktów oraz miejsce gdzie łatwo pozbyć się używanych samochodów i maszyn pod sztandarem „pomocy rozwojowej”. Dla Afryki, Europa to rynek zbytu głównie ropy, gazu, diamentów i ziarna kakao. I mimo niekorzystnych porozumień handlowych z Europą[3], Afryka zmuszona jest prowadzić interesy z Unią  Europejską  będącą jej największym partnerem handlowym.

Francuz Pierre L. G. Schapira, członek euro parlamentu zasiadający w Komisji ds. Rozwoju, w debacie w Strasburgu[4] poprzedzającej tegoroczne Piąte Światowe Forum Wody w Stambule[5] przekonywał, że zasoby naturalne wody muszą pozostać pod publiczną kontrolą gdyż tylko w ten sposób będą sprawiedliwie zarządzane. Pan Schapira jest orędownikiem tezy, że znacznym odciążeniem finansowym dla osób biednych było by ustanowienie „sprawiedliwego i opartego na trwałych zasadach systemu kształtowania cen obowiązującego wszystkich konsumentów tak samo”. Pozwoliłoby to uniknąć korzystania ze źródeł nieoficjalnych oraz umożliwiłoby „inwestowanie w potrzebną infrastrukturę”. Podobnego zdania jest również Włoch Giulietto Chiesa – euro parlamentarzysta z ramienia Europejskie Partii Socjalistycznej, członek Komisji ds. Handlu międzynarodowego. Zauważa, że woda w wolnym społeczeństwie jest niezbywalnym prawem każdego obywatela. Prawem niepodlegającym obrotowi handlowemu, ale będącym łakomym kąskiem dla wielkiego biznesu. Politycy są zgodni co do tego, że pomoc rozwojowa w zakresie dostępności wody i warunków sanitarnych powinna być finansowana ze środków publicznych[6] łączonych z funduszem samorządów lokalnych, pożyczkami bankowymi, kapitałem prywatnym oraz „środkami będącymi efektem innowacyjnych partnerstw”. Jednak ułomność tych zależności szczególnie jest widoczna w krajach słabo rozwiniętych, gdzie, zdaniem Androulla Vassilliou, unijnego komisarza do spraw zdrowia „zapewnienie podstawowych usług nie jest bezwzględnym priorytetem”.

Jak się jednak okazuje, owe „innowacyjne partnerstwa” niezdefiniowane na poziomie teoretycznym, w praktyce „rozbiegają” się jak spuszczone z łańcucha psy. „Innowacyjność” inaczej rozumie państwo, inaczej samorząd a jeszcze inaczej bankierzy i prywatni przedsiębiorcy. Podobnie bywa z „partnerstwem”. Państwo nie chce oddać kontroli bez zysku, samorządy lokalne nie ufają władzy centralnej a prywatne korporacje wespół z międzyrządowymi organizacjami w postaci Banku Światowego (BŚ), Międzynarodowego Funduszu Walutowego (MFW) i Europejskiego Banku Inwestycyjnego (EBI) zależy na komercjalizacji i prywatyzacji wody. Takie unie państwowo-prywatne[7] najczęściej pod pozorem walki z kryzysem w dostępie do wody” mają za zadanie zwiększanie zysków nielicznej grupy uprzywilejowanych kosztem milionów biednych nie mogących sobie pozwolić na „luksus” posiadania pitnej wody.

Przekonanie komisarza Vassiliou, że tego rodzaju partnerstwa międzysektorowe na rzecz wody mogą mieć zbawienny skutek stabilizujący przemiany instytucjonalne i organizacyjne w Afryce i innych krajach rozwijających się jest godny pochwały, ale w rzeczywistości tyle z niego zostaje co na grillu po udanym barbeque. Nie spisując jednak powyższej koncepcji na straty, partnerstwo takie zakłada wsparcie szkoleniowe i technologiczne eksportowane z Północy na Południe z naklejką „dobrych rządów”, promocji których ma służyć. Niestety rzadko bierze się pod uwagę fakt, że pieniądze przeznaczone na szkolenia utykają w filtrze administracyjnym rozwojowych agend rządowych lub upłynniają się w „kosztach eksploatacyjnych” organizacji pozarządowych. Agnieszka Woszczyńska z kampanii „Polska dla Darfuru” jest zdania, że kluczową sprawą dla rozwiązania  problemów Afryki w ogóle jest uporanie się z kwestią wody. Agituje za powstaniem zespołów eksperckich uczestniczących w projektowaniu dostępnych ujęć wody pitnej. Natomiast  lansowana przez Zachód w krajach afrykańskich  technologia okazuje się być anachroniczna i nieprzystająca do specyfiki lokalnych warunków. Obawy, co do zasadności pomocy humanitarnej napędzającej biznesy lokalnych wataszków[8], kieszenie bosów mafijnych i skarbce misji kościelnych potwierdza w prywatnej rozmowie Tukwasibwe Weijagye, lewicowy działacz z nieformalnego ugandyjskiego oddziału brytyjskiej Socialist Workers Party. Inny niezależny społeczny aktywista z Ugandy Jimmy Okecha, podziela moją tezę, że kraje wysokorozwinięte nie mają interesu w dostarczaniu zacofanej Afryce nowoczesnych technologii, w tym wodno-sanitarnych, żywiąc obawę o zbytnie usamodzielnienie się państw afrykańskich, których bieda i niedorozwój napędzają zachodni kapitał.

Wodne warunki

Neoliberalna logika lansowana przez BŚ i MFW zakłada, że woda powinna być dostępna w sklepie a nie w kranie. Złoty interes polega na tym, że korporacja zasysa podziemną wodę, butelkuje i sprzedaje za cenę wielokrotnie wyższą od jednostkowego wydobycia. Nakładają się na to „liczne ulgi i zwolnienia podatkowe od lokalnych władz”, jak trafnie zauważa Michał Syska[9]. Masowa eksploatacja wody w Afryce  na przemysłową skale powoduje degradacje środowiska i ogranicza lokalnym społecznością dostęp do jej i tak już skąpych źródeł[10].

Naukowcy z RPA niemal z częstotliwością pełni księżyca publikują na łamach pisma „Science” ostrzeżenie, że zasobność kontynentu afrykańskiego w wodę może zmniejszyć się nawet o ¼ do końca XXI wieku. Przyczyna: globalne ocieplenie. Ale czy na pewno? Liczne susze nawiedzające Afrykę, jak chociażby ta dramatyczna z 2006 roku we wschodniej części kontynentu, przyczyniają się do uszczuplania wód gruntowych.  W 2002 roku Światowy Program Żywnościowy wyliczył, że na skutek suszy na obszarach Afryki południowej pomocy będzie potrzebowało ponad 13 milionów ludzi.  Autorzy raportu Oxfam z 2006[11] roku są nieco odmiennego zdania. Główną przyczynę głodu upatrują w polityce liberalizacji rynków żywnościowych w Południowej Afryce gdzie zmienność warunków naturalnych ujawniła skalę wywołanego przez nią kryzysu.

Unikatowość Afryki polega na tym, że to rzeki projektują i jednoczą przestrzeń przyrodniczą kontynentu. Dzieje się tak zaledwie w kilku obszarach świata. Tereny bezodpływowe stanowią ponad 30 procent afrykańskiej ziemi[12] ze względu na swoje położenie w strefie klimatu zwrotnikowego skrajnie suchego. Najważniejszymi punktami na wodnej mapie Afryki to bieg i dorzecze Nigru w zachodniej części kontynentu. Rzeki Ogowe, Sanaga i Benua w Afryce Środkowej oraz zlewisko bezodpływowego jeziora Czad[13] i dorzecze Konga. Część środkowo-wschodnia Afryki to region Wielkich Jezior Afrykańskich (Wiktorii, Alberta, Edwarda, Tanganika i Kiwu) oraz Nil przechodzący w odcinek Nilu Białego w północno-wchodniej części kontynentu. Południe Afryki to dwie rzeki: Zambezi i Oranje. Znaczna część obszarów na północy i południu to słaba i bardzo słaba sieć rzeczna z okresowymi lub epizodycznymi ciekami[14].

Pomimo siedemnastu wielkich rzek, około stu jezior, licznych zwierciadeł wód gruntowych i potężnej strefy wilgoci, „na cztery tysiące miliardów metrów sześciennych wody, przepływającej co roku afrykańskimi rzekami, spożytkowuje się jedynie cztery procent” podaje za brytyjskim przeglądem geopolitycznym „Jane’s” Frapjcoise Mdnier[15]. Przyczyną za taki stan rzeczy obarcza brak odpowiedniego zaopatrzenia w wodę, zdegenerowaną dystrybucję i szczątkową infrastrukturę. Opady skupiają się głównie w strefie równikowej, pozostałe obszary Afryki pozostają suche i półsuche. Susze mogą trwać nawet do 2 lat. W okolicach Sahelu  czyli południowych obrzeży Sahary (oraz częściowo Maghrebu na północnym zachodzie kontynentu), gdzie suma rocznych opadów wynosi średnio 200 milimetrów, ze względu na przewlekłe okresy suszy i  znikome cieki eksploatuje się wody podziemne. Te jednak, na skutek braku asenizacji  ulegają coraz poważniejszym zanieczyszczeniom[16]. Efektem tego jest masowa zapadalność na schistosomatozę[17] (przywrzycę) czy inne choroby jelit jak cholera lub biegunka zbierające większe pokłosie niż HIV/AIDS[18]. Do powstania innych epidemii (malaria) może również przyczynić się nadwyżka opadów jaka miała miejsce w ostatnich latach we wschodniej Ugandzie, zasilając liczne obszary bagienne.

Co dalej?

Zaopatrzenie, dostęp i dystrybucja wody są jednymi z najpoważniejszych problemów współczesnej Afryki. W Etiopii, Sudanie, RPA, Ugandzie czy Mozambiku dostęp do czystej, pitnej wody ma niespełna trzydzieści procent ludności i jedynie Libia i Egipt mogą odetchnąć z ulgą reprezentując osiemdziesięcioprocentowy wskaźnik dostępności do wody. Dystrybucja i pozyskiwanie zasobów wodnych wypada najgorzej na obszarach w nie ubogie. I tak na przykład w Afryce Subsaharyjskiej prace irygacyjne prowadzone są na osiemnastu procentach z 39,4 milionów hektarów gruntów potencjalnie nadających się pod uprawy.

Jak zapewnia nas szef generalny ONZ Ban Ki Moon, na świecie podpisano około trzystu porozumień dotyczących wody. Od razu nasuwa się uporczywie pytanie, co z nich wyniknęło? Szczyt Ziemi w Johannesburgu w 2002 roku zakończył się deklaracją, że problem wody jest najważniejszy na świecie. Jednym z dowodów na to może być fakt, że wiek XX to trzykrotny przyrost ludności świata i aż siedmiokrotne zużycie wody. Spotkanie członków dobrowolnej inicjatywy obywatelskiej biznesu „UN Global Compact” z 2008 roku w całości poświęcone było problemom wody. Zagadnieniem kurczących się zasobów wodnych naszej planety byli istotnie poruszeni uczestnicy Europejskich Dni Rozwoju w Strasburgu i Światowego Szczytu Zrównoważonego Rozwoju w Johannesburgu czy autorzy „Karty z Saragossy z 2008 roku” itd., itd. Mimo że rządy wielu państw, jaki i różne międzyrządowe organizacje oraz ponadnarodowe korporacje dokładają wszelkich niezbędnych starań do budowy „nowego lepszego porządku”, w którym m.in. dostęp do wody pitnej jest sprawiedliwy i dobrze zarządzany, czynione deklaracje nie osiągają zamierzonego skutku. Dreptanie wokół punktu deklaratywnego okazuje się wygodniejsze i bezpieczniejsze niż czyn, transponowany ze sfery teoretycznej w praktyczną. Problem jest bardzo złożony i wymaga drobiazgowego a jednocześnie holistycznego ujęcia mając do czynienia ze strukturalnym problemem wodno-kanalizacyjnym skonfigurowanym z niedomagającymi budżetami państwowymi i biurokratyczną niewydolnością organizacji pozarządowych.

Na wodny alarm biją z różnych stron parlamenty, agendy, fundacje i stowarzyszenia[19]. Jednak lobby korporacyjne, które w prywatyzacji sektora wodnego w Afryce upatruje ratunek dla kontynentu,  w istocie orientuje się na generowanie zysku. Zgrabnym łukiem wracamy do zagadnienia prywatyzacji afrykańskiej wody ponieważ strefy wpływów w rynku wodnym zostały rozdane pomiędzy prywatne przedsiębiorstwa, korporacje i konsorcja. Były szef koncernu Nestle Peter Brabeck-Letmathe jest zdania, że „prawo do wody jest prawem człowieka. Pięć litrów wody do picia i dwadzieścia litrów do minimalnej higieny”. Nadwyżkę należy sprzedać i nie przejmować się pielgrzymkami ubogich do świętych, sprywatyzowanych źródeł wody. Jednak nie jest to tylko problem Afryki, ale całego świata tym bardziej, że rozmiar światowych zasobów wody ocenia się na mniejszy od zasobów ropy naftowej. I jak słusznie zauważył Kofi Annan, „w odróżnieniu od ropy woda nie ma substytutów”.

Afryka próbuje się ratować. Ale co z tego, kiedy  technologie pozyskiwania wody z krajów wysokorozwiniętych często albo nie przystają do lokalnych potrzeb, albo państw afrykańskich najzwyczajniej na nie nie stać. Zbawienna prywatyzacja okazała się dramatyczna w skutkach. Wielu Afrykańczyków nie może sobie pozwolić na czystą wodę. Zmuszeni są filtrować wodę ze skażonych zbiorników. W dodatku dostęp do nich jest utrudniony. Jak podają pracownicy belgijskiego oddziału Oxfam, ponad 40 procent afrykańskich kobiet na jeden kurs po wodę poświęca co najmniej godzinę. W Afryce są również obszary gdzie po wodę trzeba  iść średnio 10 kilometrów, lub gdzie codzienne zbieranie wody zabiera nawet do ośmiu godzin.

Afryka na różne sposoby próbuje pozyskiwać wodę. Libia wybudowała sztuczną rzekę wykorzystując do tego nubijskie głębokie wody reliktowe (nieodnawialne)[20]. W Algierii otwarto największy zakład odsalania wody morskiej, Hamma Seawater Desalination Plant (SWDP)[21]. Jednakże koszt odsolenia jednego metra sześciennego morskiej wody szacuje się na jeden do półtora dolara, co znacznie przekracza światową cenę kilograma pszenicy[22]. Obie metody, podobnie jak system wykorzystywania w rolnictwie zużytej już raz wody wymagają ogromnych nakładów finansowych jakie muszą ponieść kraje najuboższe by stworzyć odpowiednią infrastrukturę. Takie zaplecze techniczne musi odpowiadać  jakościowo  zaawansowanym  technologicznie procesom pozyskiwania i odzyskiwania wody zarówno do celów spożywczych jak i przemysłowych. Brak wody z kolei uniemożliwia biednym krajom afrykańskim prawidłowy rozwój gospodarczy a tym samym zakup niezbędnych urządzeń i generowanie środków na wdrażanie nowych technologii. Koło się zamyka.

Sensowną receptą na wyjście z wodnego impasu, może okazać się solidarne i zorganizowane dostarczanie państwom afrykańskim  urządzeń, narzędzi i nowoczesnych technologii wodno-sanitarnych. A ponad to szkolenia i kształcenia ekspertów w zakresie obsługi i eksploatacji implementowanego środowiska technologicznego. Bez partnerskiego potraktowania Afryki przez kraje wysokorozwinięte nie będzie mowy o realnym rozwiązaniu jej wodnego problemu. Afryka tak długo pozostanie zacofana z licznymi problemami natury polityczno-gospodarczej w tym wodnej, jak długo kraje bogate będą żerować na jej ubóstwie.

[2] W Globalny Raporcie ONZ z 2005 roku o Rozwoju Społecznym możemy przeczytać: „Przy obecnych tendencjach, zamiast obniżenia o połowę miliardowej rzeszy ludzi nie mogących korzystać z czystej wody pitnej, w 2015 r. na świecie do zrealizowania tego celu będzie brakowało jeszcze 210 mln ludzi. Ponad 2 mld ludzi, głównie w Afryce Subsaharyjskiej, nadal nie będzie wtedy mogło korzystać z odpowiednich urządzeń sanitarnych”. (http://www.unic.un.org.pl/hdr/hdr2005.php)

[3] Próba krytycznego spojrzenia na partnerskie porozumienia handlowe (EPAs) pomiędzy Unią Europejską a państwami Afryki, Karaibów i Pacyfiku (AKP) pod adresem http://ubostwo.pl/ubostwo,epas.html

[4] Pełna treść debaty dostępna pod adresem http://www.europarl.europa.eu/sides/getDoc.do?pubRef=-//EP//TEXT+CRE+20090311+ITEM-016+DOC+XML+V0//PL#top

[5] Raport z 5. Światowego Forum Wody w Stambule dostępny na stronie http://www.worldwaterforum5.org/

[6] Zdaniem Pierra Schapira, „Mimo że woda jest priorytetem wszystkich działań w ramach polityki na rzecz rozwoju, przeznacza się na nią zaledwie sześć procent międzynarodowej pomocy” (debata www.europarl.europa.eu)

[7] Kampanię na rzecz prywatyzacji zasób naturalnych wody od lat prowadzi kółko graniaste Banku Światowego i Międzynarodowego Funduszu Walutowego z trzema największymi na świecie operatorami wodociągowymi – Suarez , Vivendi i RWE Thames Water. Korporacje te w zamian za gwarancje przyszłych zysków zobowiązują się dostarczać wiedzę i know-how do budowy danej infrastruktury sanitarno-kanalizacyjnej. O zależnościach między prywatnym kapitałem a władzą państwową w kontekście komercjalizacji wody polecam film Ireny Saliny „Flow: For Love of Water” (http://ziemianarozdrozu.pl/artykul/576/film-flow:-for-love-of-water-strumien:-z-milosci-do-wody) oraz brytyjski dokument „Świat bez wody” (http://alterkino.org/swiat-bez-wody#more-625)

[8] „W Kamerunie rodzina prezydenta inkasuje około 40% pieniędzy otrzymanych od organizacji międzynarodowych” jak podaje Michał Staniul na łamach portalu wolnemedia.net (http://wolnemedia.net/?p=15578)

[9] Michał Syska: http://www.krytykapolityczna.pl/Blog-filmowy/Syska-Woda-tez-jest-polityczna/menu-id-183.html

[10] Z drugiej strony rabunkowa eksploatacja lasów jak na przykład w Kenii powoduje, że przestają one odgrywać rolę naturalnych regulatorów wód (FRAPJCOISE MDNIER © LExpress. distr. by NYT Synd., 14.03.2002 - Forum 04.05.2002)

[11] http://www.oxfam.org.uk/resources/policy/climate_change/index.html

[12] Do terenów tych możemy zaliczyć większość Sahary i zachodnią część pustyni Kalahari oraz częściowo obszary wchodzące w skład Wielkich Rowów Afrykańskich. Przy czym Sahara, jako najsuchszy punkt kontynentu oraz tereny Konga charakteryzujące się największą wilgotnością są bardziej od pozostałych terenów Afryki odporne na skoki rocznych opadów, gdzie przy średniej wartości 500 ml na rok 10 procentowy spadek potrafi zmniejszyć ilość zasobów wodnych o połowę! (informacja własna oraz dane Polskiej Agencji Prasowej)

[13] „30 milionów ludzi w Afryce środkowej ma dostęp do wody dzięki systemowi wodnemu jeziora Czad. Jednak w ciągu ostatnich trzydziestu lat w wyniku suszy, zmian klimatycznych, złego zarządzania i nadmiernego zużycia wody system ten zmniejszył się do jednej dziesiątej swojego pierwotnego rozmiaru” – Kofi Annan, „Woda jest życiem” (Źródło: http://www.un.org.pl/aktualnosci.php?news=1092)

[14] Asante Molefi The History of Africa, Routledge, 2007; Wielkie rzeki Afryki. Encyklopedia geograficzna, Agencja Muza, 1991; Geograficzny atlas świata, Państwowe Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych, 1989; informacje pochodzące z prywatnej korespondencji e-mailowej z tanzańskim biologiem i antropologiem Josephem Shija.

[15] LExpress. distr. by NYT Synd., 14.03.2002 - Forum 04.05.2002

[16] Jak mi wyjaśniał znajomy hydrolog z Tanzanii Peter Kesole, na skutek nadmiernej eksploatacji ziemi, poziom tanzańskich wód gruntowych obniżył się na tyle, że na skutek słodkiej wody jaka się do ich dostała z oceanu zasoby te praktycznie nie nadają się do użytku.

[17] Na schistosomatozę choruje około 200 milionów ludzi w 74 krajach w tym w większości Afrykańskich (http://globalnepoludnie.pl/Woda-na-wage-zlota)

[18] Szacowana liczba zakażeń wirusem HIV w Afryce w ostatnich latach wynosi ponad 2 miliony osób, gdy tym czasem ponad 50 procent populacji kontynentu choruje na cholerę (dane Światowej Organizacji Zdrowia).

[19] „Przywódcy, którzy przyjęli Milenijne Cele Rozwoju w 2000 roku założyli, iż do 2015 roku zmniejszy się o połowę liczba ludzi żyjących bez dostępu do podstawowych warunków sanitarnych, lecz nawet nie zbliżyliśmy się do osiągnięcia tego celu. Eksperci przewidują, że do 2015 roku 2.1 miliarda ludzi nadal nie będzie miało dostępu do podstawowych warunków sanitarnych. Przy obecnym tempie zmian, Afryka Subsaharyjska nie osiągnie tego celu do 2076 roku”. Przesłanie Kofi Annana z okazji Światowego Dnia Wody w 2008 roku (http://www.un.org.pl/aktualnosci.php?news=1094)

[20] W rzeczywistości Wielka Sztuczna Rzeka jest największą na świecie siecią rurociągów składającą się z 1300 studni dostarczających dziennie ok. 3 milionów metrów sześciennych wody pitnej do kilku libijskich miast (http://pl.wikipedia.org/wiki/Wielka_Sztuczna_Rzeka)

[21] Jak wynika z informacji dostarczonych przez generalnego wykonawcę algierskich zakładów odsalających, General Electric Water & Process Technologies: „Dzięki wykorzystaniu zaawansowanych membran filtrujących i technologii odwróconej osmozy nowo otwarte zakłady mogą dostarczyć mieszkańcom Algieru nawet 200 tysięcy metrów sześciennych wody pitnej dziennie” (http://www.gewater.com/who_we_are/press_center/vpr/hamma.jsp)

[22] Paradoks polega na tym, że wyprodukowanie kilograma pszenicy trzeba zużyć właśnie 1m³ wody, tyle też zboża jest niezbędne do wyżywienia jednej osoby na dzień, zatem w ciągu roku na samo tylko ziarno trzeba ponad 300m³ wody na jedną osobę.

Tekst ukazał się w kwartalniku „Bez Dogmatu” nr 82 – Jesień 2009